POJĘCIE OJCOSTWA

 

Zdefiniowanie pojęcia „ojcostwo” nie jest zadaniem łatwym z dwóch powodów. Pierwszym z nich jest to, że jest ono zaliczane do tzw. pojęć podstawowych, trudnych do sprecyzowania. Drugą trudnością jest to, że na pojęcie ojcostwo składa się wiele złożonych aspektów, których nie sposób ująć w zwięzłą, jasną i jednolitą definicję.

Według Małego słownika języka polskiego ojciec to „mężczyzna mający własne dziecko (w stosunku do tego dziecka)”, natomiast „ojcostwo” określa się tu jako „fakt, że ktoś jest ojcem (dziecka, dzieci)”. Są to bardzo ogólnikowe stwierdzenia, niewyjaśniające istoty tych zjawisk.

Szerszą definicję pojęcia „ojciec” można znaleźć w Encyklopedii katolickiej,  w której czytamy następujące wyjaśnienie tego słowa: „mężczyzna realizujący powołanie (rolę społeczną) wyrażające się w poczęciu i wychowaniu dziecka, pozostający z nim w relacji ojcowskiej, najczęściej w strukturze rodziny, jako podmiot komplementarnie współdziałający z matką”. W aspekcie społecznym ojcem można nazwać także mężczyznę pełniącego różnego rodzaju zadania np. emocjonalne, społeczne, duchowe wobec osób niebędących jego dziećmi w znaczeniu fizycznym czy prawnym. Postać ojca można również opisać uwzględniając aspekt psychologiczny, w którym podkreśla się naturalne połączenie osoby ojca i jego uczestnictwa w wychowaniu z osobą matki i jej funkcją wychowawczą. Zaangażowanie ojca w opiekę i wychowanie dziecka jest tak samo ważnym, koniecznym i niezastępowalnym, ale jakościowo różnym rodzajem obecności i działania. Ojciec podejmuje swoją rolę w momencie poczęcia dziecka przez świadome uznanie go za swoje i identyfikację z rolą, którą będzie wypełniał. Mężczyzna spełnia swą ojcowską powinność najintensywniej w okresie dzieciństwa i młodości dziecka. Podjęcie i sposób realizacji tej roli zależy od: właściwości osobowościowych i charakterologicznych mężczyzny, czynników socjokulturowych oraz cech i stosunku innych członków rodziny. Do czynników socjokulturowych zalicza się: doświadczenia mężczyzny wyniesione z domu rodzinnego (relacje z rodzicami, wzorce osobowe), społeczne przekonania na temat roli ojca (wiedza, normy, zasady, oceny i standardy zachowań), uwarunkowania kulturowe. Właściwości indywidualne, które warunkują sposób realizacji roli ojca, dotyczą osobowości i charakteru mężczyzny. Do ważniejszych z nich należą: odpowiedzialność, dojrzałość, kompetencje społeczne, emocjonalne i komunikacyjne. Istotnymi właściwościami indywidualnymi ojca jest także dojrzała miłość, która określa m.in. prawidłowe postawy rodzicielskie oraz ukształtowana tożsamość osobista, społeczna i płciowa. O sposobie realizacji roli ojca przez mężczyznę decydują również cechy członków rodziny i jej właściwości, czyli np. relacja mężczyzny z matką dziecka – kobietą, która jest dla niego głównym źródłem wsparcia emocjonalnego, instrumentalnego i informacyjnego, a także jest pomocna w określeniu siebie jako ojca oraz stanowi model czułości i wrażliwości. Istotne są także cechy matki i dziecka tj. zdrowie fizyczne i psychiczne, liczba dzieci, praca zawodowa,  temperament, wiek.

W Encyklopedii katolickiej znajduje się interesująca definicja pojęcia „ojcostwo”, autorstwa Ewy Zając, wg której ojcostwo to: „ustanowiona przez Boga podstawowa forma istnienia, życia i działania mężczyzny wyrażająca się w zachowaniach, postawach, uczuciach i przekonaniach charakterystycznych dla roli ojca; jest związana z jego pozycją w strukturze rodziny i prawnym stosunkiem opartym na normatywnie określonym biologicznym pokrewieństwie; jego istotnym wymiarem jest trwała relacja między ojcem a dzieckiem, kształtująca ich osobowość”.

Bronisław Mierzwiński postrzega ojcostwo jako specyficzną funkcję mężczyzny, która zawiera w sobie następujące zadania: poczęcie dziecka i otoczenie go oraz matki troskliwą miłością, zajęcie odpowiedniego dla siebie miejsca w małżeństwie i rodzinie, trud wychowania dzieci, utrzymanie i wyżywienie rodziny. B. Mierzwiński twierdzi, że aby uchwycić istotę ojcostwa należy dokonać analizy elementów składających się na tę płaszczyznę męskiego życia. Do tej refleksji potrzebne jest prześledzenie aspektów ojcostwa uwzględniających wielość koncepcji konstruowanych przez różne dziedziny wiedzy oraz konkretny sposób realizacji ojcostwa przez danych mężczyzn. Jednym z najbardziej powszechnych jest dosyć uproszczony podział na ojcostwo biologiczne i ojcostwo duchowe. Podążając za terminologią proponowaną przez autora mówimy o dwóch aspektach ojcostwa: biologicznym i duchowym. W różnych klasyfikacjach można spotkać się z jeszcze innymi aspektami np. psychologicznym, prawnym, socjologicznym, symbolicznym, etnologicznym, antropologicznym, demograficznym. Omówię cztery aspekty, które można zaliczyć do podstawowych: biologiczny, prawny, duchowy i psychologiczny.

Aspekt biologiczny podkreśla element „więzów krwi”, pokrewieństwa. Mężczyzna razem z kobietą tworzy, „rodzi” nowe życie. Jest więc „rodzicielem”. Ojcostwo biologiczne wypełnia się na płaszczyźnie stosunku płciowego w małżeństwie, podczas którego dochodzi do zapłodnienia. Wanda Półtawska zwraca uwagę na kwestię dysproporcji fizjologicznej podkreślając fakt, że biologiczne ojcostwo nie daje żadnego skutku w organizmie ojca, który nie jest tak zaangażowany w proces przekazywania życia jak ciało kobiety. Płodność mężczyzny jest hojna i nie narusza jego równowagi biologicznej. Według autorki to naturalne zjawisko w pewien sposób tłumaczy łatwość, z jaką mężczyzna „oddziela” akt seksualny od zdolności przekazywania życia. Mężczyźni często  zapominają o tym, że każdy akt seksualny niesie ze sobą potencjalną możliwość powołania na świat nowego człowieka. To jednak nie umniejsza wagi aktu poczęcia, które w przypadku człowieka ma doniosły wymiar tworzenia nowej osoby oraz wywiera wpływ na psychikę mężczyzny, kobiety i dziecka.

Kolejny, często spotykany w literaturze aspekt ojcostwa dotyczy dziedziny prawa. Ojcostwo prawne oznacza: „stosunek prawny między mężczyzną a dzieckiem oparty na pochodzeniu dziecka od określonego mężczyzny (normatywnie określone biologiczne pokrewieństwo), zgodny z «prawdą biologiczną», tzn. status ojca posiada mężczyzna, z którego nasienia dziecko zostało poczęte”. W polskim prawie regulacje dotyczące stanu cywilnego osoby ojca określa Kodeks postępowania cywilnego z 17 XI 1964 (art. 453 i nast.; DzU z 1964, nr 43, poz. 296 z późniejszymi zmianami). Stan cywilny ojca jest niepodzielny, czyli dany człowiek może pochodzić wyłącznie od jednego ojca. Wyjątek od tej reguły wprowadza instytucja przysposobienia, w przypadku której przysposabiającemu nadaje się prawny status rodzica (ojca) adoptowanego dziecka, przy czym biologiczny ojciec zachowuje swój status. Wraz z ustaleniem ojcostwa powstają prawa i obowiązki ojca względem dziecka, np. obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się, prawo do kontaktów z dzieckiem, obowiązek alimentacyjny. Również wtedy powstaje władza rodzicielska, prawo do reprezentowania dziecka, zarządzania jego majątkiem. Dziecku także nadaje się obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się, a także przypisuje się mu prawa, np. do nazwiska. B. Mierzwiński zwraca uwagę na sytuację, w której ten sam mężczyzna jest zarówno ojcem biologicznym i prawnym dziecka. Podkreśla, że jest ona najlepsza zarówno dla dziecka jak i dla całej rodziny. Aspekt prawny zawiera w sobie wąskie kwestie dotyczące ojcostwa, którymi zajmuje się państwo (np. ustalenie ojcostwa, władza rodzicielska, nazwisko i imię dziecka, rodzina zastępcza, przysposobienie, ojcowskie wykroczenia).

Aspekt duchowy ojcostwa opiera się na pierwszym akcie ojcowskiego bytowania, czyli na staniu się źródłem nowego życia i na pragnieniu przez mężczyznę kształtowania nowego człowieka, przekazania mu swoich wartości i pozostawieniu po sobie czegoś trwałego. Jednym z głównych zadań ojca jest troska o prawidłowy i pełny rozwój dziecka. B. Mierzwiński metaforycznie nazywa tę rolę nieustannym rodzeniem, które wskazuje na aspekt duchowy ojcostwa. Mężczyzna staje się głęboko i trwale związany z rodziną właśnie przez obecność tego aspektu. Bez rodziny jest on jedynie ojcem „biologicznym”. Za pomocą trwałej więzi z kobietą – matką jego dzieci, mężczyzna aktualizuje swoje ojcostwo, nadaje mu nowy wymiar. W przeciwieństwie do macierzyństwa, w którym już od poczęcia dziecka obecny jest element ścisłego kontaktu fizycznego, ojcostwo opiera się w szczególności na duchowej więzi, która ubogaca obie strony. Dziecko nie rozwija się w sposób prawidłowy i pełny bez aktywnej obecności ojca. Z drugiej strony potomstwo w sposób znaczący wpływa na życie, osobowość i psychikę mężczyzny. Aspekt duchowy dotyczy pragnienia posiadania przez mężczyznę dziecka, które wg Jerzego Witczaka wbrew powszechnemu przekonaniu jest silniejsze u mężczyzn niż u kobiet. Autor ten przytacza w swojej książce wyniki badań, które wykazują, że 10 % więcej mężczyzn (zwłaszcza młodych) niż kobiet pragnie (w okresie przedmałżeńskim) posiadać w przyszłości potomstwo. Mniejsza jest także obojętność na tę kwestię wśród mężczyzn niż kobiet (różnica 10 %). Ojcostwo duchowe jest ważniejsze od biologicznego i prawnego, ale dla dobra rodziny, małżeństwa i dziecka konieczne jest integralne połączenie wszystkich aspektów w osobie jednego mężczyzny.

Ojcostwo można rozpatrywać również w aspekcie psychologicznym, który obejmuje zestaw postaw, zachowań, działań, uczuć i przekonań mężczyzny w związku z poczęciem i pełnieniem funkcji opiekuńczo-wychowawczych wobec dziecka. Badając ojcostwo w tym aspekcie korzysta się z różnych teorii psychologicznych. Biorąc pod uwagę koncepcję rozwoju psychospołecznego wg Erika Eriksona, czas w którym mężczyzna najczęściej staje się ojcem, czyli okres młodości i wczesnej dorosłości (między 18 a 25-30 rokiem życia) wiąże się z zadaniami rozwojowymi dotyczącymi tworzenia własnej rodziny, osiągnięciem zdolności do miłości i opiekuńczości. Prawidłowe rozwiązanie kryzysów rozwojowych owocuje zdolnością mężczyzny do miłości, rodzicielstwa, odpowiedzialności za rozwój dziecka oraz do twórczości i działalności na rzecz innych ludzi a także do ojcostwa duchowego. Natomiast nieprawidłowe rozwiązanie tych dylematów może skutkować tym, że mężczyzna nie podejmie roli ojca lub jego ojcostwo będzie zubożałe, niedojrzałe. W takiej sytuacji mężczyźnie towarzyszy odczucie bierności, ograniczenia, stagnacji oraz brak poczucia generatywnej odpowiedzialności. Inna koncepcja psychologiczna – teoria przywiązania zakłada, że źródłem rozwoju emocjonalnego, społecznego oraz poznawczego jest bezpieczny styl przywiązania zarówno w macierzyństwie jak i ojcostwie. Podkreśla się tutaj znaczenie zaangażowania ojca w kontakt z dzieckiem (zwłaszcza we wczesnych fazach rozwoju) i wytworzenia przez niego więzi, dla rozwoju dziecka. Aktywna obecność ojca zapewnia potomstwu poczucie bezpieczeństwa, uczy: otwartości na innych ludzi i świat zewnętrzny, zaufania, aktywności, podejmowania inicjatywy, samodzielności.

Zajmując się definiowaniem ojcostwa warto sięgnąć do etnologii. Profesor Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie, J. Goetz zajął się badaniem problematyki ojcostwa wśród ludów pierwotnych. Z analizy dociekań tego uczonego wynika, że etnologia zwraca uwagę na przewagę ojcostwa prawnego nad ojcostwem biologicznym. Uznane przez grupę społeczną ojcostwo prawne jest najważniejsze. To spostrzeżenie wskazuje na rozróżnienie między ojcem a rodzicielem. Ojcem określa się męża matki dziecka, czyli mężczyznę związanego z matką prawami i obowiązkami, który jest „osobowością” społeczną i prawną. Badania ludów pierwotnych pokazują, że ojcostwa nie wolno ograniczać jedynie do biologicznego aspektu bycia ojcem. Kolejnym interesującym wnioskiem z badań ludów pierwotnych jest to, że odróżniały one więzy „prawne” od więzów uczuciowych. Na to rozróżnienie miały wpływ warunki materialne i rodzaj zajęcia. W ludach patrylinearnych, w których główną aktywnością było polowanie i hodowla bydła, ojciec biologiczny był surowy i autorytarny. Był jedynie rodzicielem, mającym z dzieckiem więź czysto prawną. U ludów tych więź afektywna występowała między dzieckiem a wujem ciotecznym, czyli bratem matki, nazywanym „ojcem matczynym” lub „matką męską”. Wuj był dla dziecka głównym dawcą pozytywnych uczuć, ciepła. Pełnił więc emocjonalną funkcję ojca.

W społeczeństwach matrylinearnych, w których głównym zajęciem było uprawianie pola przez kobiety, na czele rodziny stał wuj. To on był autorytetem, ośrodkiem władzy, natomiast ojciec był czułym rodzicem. Duże znaczenie wuja w kulturach pierwotnych pomniejszało rolę ojca. Dzięki etnologii można jednak odnaleźć przykłady, w których ojciec pełnił bardzo ważną funkcję w życiu dziecka. Większość plemion Indian Ameryki Południowej upatrywała wyłącznie w ojcu „element twórczy dla powstania nowego życia”. Matka postrzegana była jedynie jako „naczynie” przyjmujące życie „wszczepione” przez mężczyznę.

W kulturze ludów pierwotnych miało miejsce zjawisko kuwady (od francuskiego słowa couver – wysiadywać, leżeć). Terminem tym określa się ogół zachowań mężczyzny – ojca w czasie, gdy kobieta rodzi dziecko, a także przed i niedługo po narodzinach. Zespół kuwady jest wynikiem uczucia zazdrości mężczyzny o urodzenie dziecka, które jest dane jedynie kobiecie oraz pragnienia współuczestnictwa w budzącym fascynację porodzie. Mężczyźni u niektórych ludów pierwotnych mieli taki zwyczaj, że gdy zbliżało się rozwiązanie, ojciec dziecka kładł się i symulował bóle porodowe. W ten sposób mężczyzna chciał zaznaczyć swoje prawo do dziecka. Antropolog Philippe Rivière przypisuje kuwadzie także znaczenie duchowe i moralne, natomiast Alfred Métraux podkreśla, że to zjawisko jest wyrazem głębokiej więzi między ojcem a dzieckiem, którą uważa wręcz za ważniejszą od tej, która występuje między matką a dzieckiem. Różnorodne rytuały związane z kuwadą były charakterystyczne głównie w plemionach celtyckich przed przyjęciem chrześcijaństwa, ale obecne były także m.in. w starożytnej Grecji, Imperium Rzymskim, Chinach.

 

Autor tekstu: Agnieszka Wojciechowska (Pedagog szkolny w jednym z warszawskich liceów)

Fot. Canva

 

Bibliografia:

Kasprzyk P., Ojcostwo. V. W prawie, w: Encyklopedia katolicka, t. 14.
Lachowska B., Ojcostwo. III. W psychologii, w: Encyklopedia katolicka, t. 14.
Mierzwiński B., Mężczyzna, istota nieznana, Warszawa 1999.
Mierzwiński B., Mężczyzna  mąż ojciec, Otwock 1996.
Opozda D., Ojciec. I. Aspekt psychologiczny, w: Encyklopedia katolicka, t. 14, Lublin 2010.
Półtawska W., Dziecko owocem miłości, w: F. Adamski (red.),  Miłość –Małżeństwo – Rodzina, Kraków 1985 (wyd. 3).
Sobol E. (red.), Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1997.
Witczak J., Ojcostwo bez tajemnic, Warszawa 1987.
Zając E. , Ojcostwo. I. W Biblii, w: Encyklopedia katolicka, t. 14.